MARIUSZ BŁOŃSKI, KAZIMIERZ PACUSKI, JAKUB WRZOSEK

GRÓB Z MIEJSCOWOŚCI GNATY-LEWISKI. PRZYCZYNEK DO BADAŃ WCZESNOŚREDNIOWIECZNYCH CMENTARZYSK SZKIELETOWYCH NA MAZOWSZU

W 2006 r. natrafiono w miejscowości Gnaty-Lewiski, gm. Winnica w powiecie pułtuskim, na ludzkie szczątki kostne zalegające luzem w niewielkim wybierzysku piasku usytuowanym na nieznacznym wzniesieniu, tuż nieopodal drogi.  Dodatkowo w profilu piaśnicy widoczne były fragmenty szkieletu[1].  Miejsce to położone jest w sąsiedztwie stanowiska archeologicznego (nr 3 na obszarze AZP 48-65), które zostało odkryte podczas badań powierzchniowych we wrześniu 1981 r. i określone jako ślad osadniczy z późnego średniowiecza (ryc. 1).  W celu jak najszybszego zabezpieczenia niszczonego stanowiska, w porozumieniu z Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków woj. Mazowieckiego, delegaturą w Ciechanowie, podjęto decyzję o przeprowadzeniu badań archeologicznych.

 Wykopaliska ratownicze wykonali w sierpniu 2007 r. pracownicy Działu Archeologii Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji w ramach działalności tzw.  Pogotowia Archeologicznego.  Prace rozpoczęto od powierzchniowej penetracji bezpośredniego otoczenia miejsca wydobycia piasku.  W ten sposób pozyskano 19 fragmentów ceramiki wczesno- i późnośredniowiecznej oraz 2 grudki polepy, co znacznie powiększyło zasięg stanowiska znanego z badań AZP.  Następnie odczyszczono profil, w którym widoczny był fragment szkieletu, oraz wytyczono wykop, sytuując go nad odkrytym grobem (ryc. 2).  W wykopie o wymiarach 1 x 4 m odkryto zarys jamy grobowej oraz obiektu (nr 2), który nieznacznie ją przecinał (ryc. 3).  Z warstwy ornej wydobyto 5 fragmentów ceramiki, w tym 3 pradziejowej i 2 wczesnośredniowiecznej.

Sytuacja stratygraficzna była dobrze widoczna w profilu (ryc. 4).  Pod warstwą humusu (około 40 cm) rysowała się jama grobowa o miąższości 60 cm oraz przylegający bezpośrednio do niej obiekt nr 2.  Wypełnisko jamy grobowej stanowiła jasnoszara ziemia, natomiast w sąsiadującym z nią obiekcie występowały 4 warstwy: szarej ziemi, pomarańczowego piasku, próchnicy przemieszanej z piaskiem i żwiru.  Calec tworzył drobnoziarnisty jasnożółty piasek.

Fig1

W wypełnisku jamy grobowej odsłonięto połowę szkieletu w postaci kończyn dolnych wraz z miednicą oraz fragmentarycznie zachowanych paliczków.  Na jednym z paliczków prawej ręki tkwił srebrny pierścionek (ryc. 3b).  Szkielet ułożony był na osi południowy wschód – północny zachód, z głową skierowaną na północny zachód.  Analiza szczątków kostnych znalezionych luzem w wybierzysku (w tym czaszki) oraz pochodzących z grobu wykazała, że należały one do jednego osobnika płci żeńskiej zmarłego w wieku 18-21 lat (Ł.M. Stanaszek 2009).  W wyniku częściowego zniszczenia pochówka nie udało się odszukać innych zabytków metalowych.  Ślady zielonych przebarwień na czaszce sugerują zaleganie w okolicach otworu słuchowego przedmiotów z brązu, prawdopodobnie kabłączków skroniowych.

W trakcie badań grobu w Gnatach-Lewiskach pozyskano z powierzchni ziemi, z ziemi ornej oraz z obiektu przylegającego do grobu łącznie 40 fragmentów ceramiki, w tym 6 pradziejowej, 16 wczesnośredniowiecznej oraz 18 ułamków naczyń toczonych na kole.  Większość z nich może być datowana od XV do XVI w., niektóre również na czasy późniejsze.

Fig2

 Z obiektu przylegającego do grobu pozyskano 15 fragmentów ceramiki: wśród nich znalazły się ułamki naczyń pradziejowych, a także wczesno- i późnośrednio-wiecznych oraz prawdopodobnie nowożytnych.  Obiekt ten miał charakter wkopu, być może związanego z pozyskiwaniem piasku i jak na to wskazuje sytuacja stratygraficzna oraz znaleziona ceramika, jest dużo młodszy od odkrytego pochówka i może być datowany na okres późnego średniowiecza lub nowożytny.

Fig3

Częściowo zniszczony grób z Gnatów-Lewisek jest zapewne pozostałością istniejącej tu niegdyś wczesnośredniowiecznej nekropoli, na której stosowano obrządek szkieletowy.  Nie można jednak wykluczyć, że w tym miejscu znajdowało się również cmentarzysko ciałopalne.  Według relacji mieszkańców wzniesienie zostało kilkadziesiąt lat temu znacznie zniwelowane podczas przebudowy istniejącej drogi.  W trakcie tej inwestycji natrafiano na kości ludzkie oraz gliniane naczynia (wśród nich miały znajdować się również „kości w naczyniach”), a także „ciemne plamy w ziemi”.  Podobne znaleziska pozyskiwano z innego, o wiele większego miejsca wydobycia piasku położonego po drugiej stronie drogi.  W okresie ostatnich 40-50 lat cały pagórek został zniwelowany i zniszczony w wyniku wybierana piasku i modernizacji drogi.

Fig4

Wśród ułamków ceramiki pradziejowej znalazły się 2 wylewy naczyń oraz 4 niecharakterystyczne części brzuśców.  Te pierwsze, wydobyte z warstwy ornej na stanowisku, są do siebie podobne (ryc. 5a, b).  Są to niewielkie części wylewów naczyń ręcznie lepionych.  W jednym przypadku wylew jest lekko pogrubiony.  Naczynia wykonano z gliny schudzonej domieszką drobnoziarnistego piasku.  Obydwa egzemplarze zarówno od strony zewnętrznej, jak i wewnętrznej mają barwę jasnobrązową.

Fragment środkowej części naczynia (ryc. 5c) zalegał luźno w wybierzysku piasku.  Jego powierzchnia zewnętrzna jest słabo wyrównana i ma barwę jasnobrązową, zaś wewnętrzna – wygładzona i ma kolor ciemnoszary.  W przełamie widoczna jest domieszka średnio- i gruboziarnistego piasku.

Fig5

Pozostałe 3 ułamki ceramiki pradziejowej (1 z warstwy ornej, 2 z wkopu przy jamie grobowej) to niecharakterystyczne fragmenty grubościennych brzuśców o barwie jasnobrązowej od strony zewnętrznej i jasnobrązowej, ciemnoszarej lub ceglastej od wewnętrznej.  Cztery z odkrytych w Gnatach-Lewiskach fragmentów naczyń pradziejowych pochodzą z wczesnej epoki żelaza (ryc. 5a-c).  Dwa niecharakterystyczne ułamki naczyń datowane są na okres przedrzymski lub okres wpływów rzymskich.

Grób odkryty w Gnatach-Lewiskach można ogólne datować na okres od połowy XI w. do 1 poł. XIII w. Dolną granicę tego okresu wyznacza pojawienie się na północnym Mazowszu inhumacji, co – jak się przyjmuje – zarówno w przypadku cmentarzysk płaskich, jak i tych z grobami w obudowach kamiennych, mogło mieć miejsce około połowy XI w. (M. Dulinicz 2000, s. 205; tenże 2003, s. 110; T. Kordala 2006, s. 211, 235).  Kilka lat temu wysunięto jednak również propozycję datowania cmentarzysk z grobami w obudowach już od początku XI w., lub nawet od X/XI w. (R. Piotrowski 2003, s. 175, 189).  Zanik kamiennych nekropoli na Mazowszu tradycyjnie datowany jest na połowę XII w., ewentualnie w niektórych przypadkach również na 2 poł. XII i XIII w. (L. Rauhut 1971, s. 451, 455-466).  Chronologia ta nie będzie tutaj dyskutowana, ponieważ przy grobie w Gnatach-Lewiskach nie odkryto żadnych konstrukcji kamiennych (co nie oznacza, że ich nie było).  Terminus ante quem omawianego znaleziska wyznacza więc ogólnie czas zaniku cmentarzysk pozakościelnych i powstawanie kościołów parafialnych z umiejscowionymi przy nich cmentarzami.  Winnica, sąsiadująca z Gnatami-Lewiskami, zaliczana jest do miejscowości, w których kościoły parafialne powstawały w ciągu dwóch pierwszych tercji XIII w. (K. Pacuski 1975, s. 61-62).  Współczesny kościół w Winnicy (poświadczony w 1377 r.) oddalony jest od cmentarzyska w Gnatach-Lewiskach o około 1,7 km.  Nie wiadomo, gdzie dokładnie znajdował się pierwszy, zapewne drewniany kościół w tej miejscowości.  Jeżeli jednak nie stał w miejscu, w którym wzniesiono budynek gotycki, należy przyjąć, że nie był bardzo oddalony od miejsca, gdzie stoi obecna świątynia.  Sądzić można również, że z chwilą powstania cmentarza przykościelnego w pierwszej kolejności zaprzestano chowania zmarłych na znajdującej się w pobliżu nekropoli otwartej.  Cmentarz przy murowanej świątyni zaprzestano używać na początku XIX w. (M. Grzybowski 2005, s. 127).

Nie jest możliwe uściślenie chronologii grobu z Gnatów-Lewisek za pomocą znalezionego w grobie pierścionka (ryc. 6a, b).  Ozdobę tę wykonano ze srebrnego, czworobocznego w przekroju drutu o wysokiej próbie srebra (tabela 1).  Jest to egzemplarz otwarty, o ścienionych końcach (wymiary: maksymalna średnica zewnętrzna – 2,4 cm, grubość drutu w najszerszym miejscu – 0,35 x 0,35 cm).  Zewnętrze płaszczyzny pierścionka pokryto ornamentem wybijanych kółek ułożonych w dwie równoległe linie (ryc. 6b).

Pierścionki z drutu należą do najprostszych form z uwagi na technikę wykonania i odnajdywane są dość licznie na wczesnośredniowiecznych stanowiskach w Polsce – przede wszystkim na cmentarzyskach.  Egzemplarze otwarte o prosto uciętych lub ścienionych końcach datowane są na terenie północno-zachodniej Słowiańszczyzny na okres od końca X do XIII w. (H. Kócka-Krenz 1993, s. 114).  Liczne pierścionki wykonane z jednego kawałka drutu znaleziono na cmentarzysku w Święcku na północno-wschodnim Mazowszu, gdzie wystąpiły w grobach datowanych ogólnie w ramach chronologii cmentarzyska na wiek XII (lub od schyłku wieku XI) po pierwsze dziesięciolecia wieku XIII.  Wśród występujących tam kilkudziesięciu tego typu ozdób zaliczonych do grupy I odmiany B znalazły się egzemplarze zdobione ornamentem ukośnych linii lub pseudoskręcane (D. Jaskanis 2008, s. 222, 251-256, ryc. 56).  Niezdobione, otwarte pierścionki o ścienionych końcach wykonane z brązowego drutu o owalnym przekroju znaleziono na datowanych od połowy XI do 1 poł. XII w. cmentarzyskach w Turowie (F. Tarczyński 1900, s. 23, tabl. II 12) i Płocku-Podolszycach (T. Kordala 2006, s. 166, ryc. 26c).  Bardzo bliską analogią do pierścionka z Gnatów-Lewisków, z uwagi na surowiec i formę (srebrny, otwarty, o ścienionych końcach, prostokątny w przekroju), jest niezdobiony egzemplarz pochodzący z datowanego na XI-XIII w. cmentarzyska w Sandomierzu (Skarby… 2007, s. 131, nr kat. 161).

Wczesnośredniowieczną ceramikę odkrytą w trakcie badań grobu w Gnatach‑Lewiskach datować można szeroko w ramach młodszych faz wczesnego średniowiecza. Z tego okresu pochodzi wszystkie 16 fragmentów naczyń. W trakcie oględzin odsłoniętego grobu, w zniszczonym profilu, z którego wystawały części szkieletu, odkryto jeden ułamek ceramiki, jednak nie udało się stwierdzić, czy na pewno znajdował on się w wypełnisku grobu. Jest to wylew naczynia ze śladami obtaczania i z zaznaczonym wrębem na pokrywkę (ryc. 5d). Wykonano go z gliny z przewagą drobnoziarnistej domieszki mineralnej. Zewnętrzna część ułamka ceramiki ma barwę jasnobrązową, a wewnętrzna ceglastą. Ponadto w ziemi ornej znaleziono jeden fragment wylewu naczynia z poźnych faz wczesnego średniowiecza. Był to garnek z rozbudowaną krawędzią wylewu (ryc. 5e), do ktorego analogia znana jest z XII–XIII‑wiecznej warstwy na grodzisku w Nasielsku.

Pozostałe fragmenty ceramiki wczesnośredniowiecznej to ułamki brzuśców naczyń. Wśród nich jest 5 fragmentów zdobionych ornamentem poziomych linii (ryc. 5f, g), jeden linii falistej, a pozostałe nie są dekorowane. Całość wczesnośredniowiecznej ceramiki znalezionej w Gnatach‑Lewiskach może być datowana szeroko od 1 poł. X do XIII w.

Przy odkrytym grobie nie stwierdzono istnienia żadnych konstrukcji kamiennych. Nie wiemy, czy w Gnatach‑Lewiskach znajdowało się cmentarzysko płaskie, czy były tam groby z konstrukcjami kamiennymi, czy też może wspoł‑występowały obydwa typy grobów. Usytuowanie omawianego grobu na skraju zniszczonego pagórka pozwala jedynie przypuszczać, że zlokalizowany on był w strefie peryferyjnej nekropoli.

Fig6

Do chwili obecnej na terenie południowej części Wysoczyzny Ciechanowskiej, tj. obszaru od południa i wschodu zamkniętego dolnym biegiem Narwi, od zachodu dolnym odcinkiem Sony i Wkry (J. Kondracki 2001), natomiast na północy Przewodowką4, lokalizować można 15 wczesnośredniowiecznych cmentarzysk szkieletowych datowanych od połowy XI do XIII w. (ryc. 7). Są to nekropole przykościelne i pozakościelne. Wśród tych pierwszych tylko jedną rozpoznano wykopaliskowo, a 5 identyfikowanych jest na podstawie metryki kościołów, przy których funkcjonowały. Stopień potwierdzenia cmentarzysk pozakościelnych jest rożny. Grób z Gnatów‑Lewisek należy do jednego z 4 badanych wykopaliskowo, o 5 wiemy jedynie z rożnego rodzaju wzmianek w literaturze. Niektóre z nich są więc poświadczone niepewnie.

Z terenu tego znanych jest znacznie mniej wczesnośredniowiecznych grobów szkieletowych niż z sąsiadujących z nim od zachodu Wysoczyzny Płońskiej i częściowo Równiny Raciąskiej oraz z północnej części Wysoczyzny Ciechanowskiej, gdzie mieszczą się skupiska cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych (T. Kordala 2006, s. 108, 109, ryc. 1). Oprócz nekropoli w Gnatach‑Lewiskach w południowej części Wysoczyzny Ciechanowskiej znajdowały się również dwa cmentarzyska rozpoznane przez J. Marciniaka przed II wojną światową: badane przez niego wykopaliskowo cmentarzysko z grobami w obudowach kamiennych w Kościeszach, gm. Świercze‑Koty (J. Marciniak 1937a; 1959; L. Rauhut 1971, s. 576–578), oraz zniszczone cmentarzysko w Gotardach5, gm. Gzy, na którym w czasie oględzin przez wspomnianego badacza zachowany był jeden grób bez konstrukcji kamiennych (J. Marciniak 1937b). Do nekropoli z omawianego terenu włączono znajdujące się niedaleko za jego granicą płaskie cmentarzysko w Kleszewie, badane wykopaliskowo przez Stefana Woydę (1968, s. 161; tenże 1969, s.174; tenże 1970; 1971; 1972; 1973, s. 147).

Na tym obszarze natrafiono również na cmentarzysko w Kęsach‑Wypychach, gm. Gzy (o nieznanym typie grobów), o którym wiadomo z informacji w Słowniku Geograficznym Krolestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z 1883 r. (Słownik Geograficzny..., s. 6), oraz na znane Leonowi Rutkowskiemu cmentarzysko w Malczynie koło Nasielska, zaliczone przez niego do obiektów, które określił jako „tzw. kurhany z grobami kopanymi rzędami, w tak zwane cmentarzyska rzędowe”(L. Rutkowski 1901a, s. 20–24). Była to zatem najprawdopodobniej nekropola z grobami w obudowach kamiennych, gdyż właśnie jako „kurhany”, „cmentarzyska rzędowe” lub „groby rzędowe kamienne” Franciszek Tarczyński i Leon Rutkowski określali stanowiska sepulkralne, na których stosowano konstrukcje kamienne (L. Rauhut 1971, s. 449)6. Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe znajdowało się prawdopodobnie również w Kacicach, gm. Pułtusk (około 3 km na południe od Pułtuska), o czym świadczy znaleziony tam w latach pięćdziesiątych XX w. miecz datowany na X w. i relacja miejscowej ludności o wydobywaniu z piaśnicy, z której pochodziło to znalezisko, „szczątków ludzkich”oraz przedmiotów żelaznych i ceramicznych (J. Głosik 1983, s. 237–238; J. Dunin‑Karwicki 1978, s. 170–171, ryc. 4b–e; M. Głosek, L. Kajzer, A. Nadolski 1978, s. 27, tabl. 1).

Fig7

Większość wymienionych wyżej cmentarzysk umiejscowionych było w podobnej odległości od Gnatów‑Lewisek: najbliższe w Kęsach‑Wypychach — około 6,5 km, pozostałe około 11–13 km. Nieco bardziej oddalona (około 19 km) była nekropola w Kleszewie. Na północno‑zachodniej rubieży omawianego tu terenu (w odległości około 20 km) ulokowane były ponadto dwa miejsca grzebania zmarłych o nieznanym typie grobów: w Gutkowie i Łopacinie, gm. Sońsk. Cmentarzysk tych, znanych ze wzmianek w literaturze, nie odnaleziono (zob. T. Kordala 2006, s. 50, 60, tam wcześniejsza literatura). Dalej od Gnatów‑Lewisek niż wymienione stanowiska (około 25 km), znacznie poza przyjętym tu obszarem południowej części Wysoczyzny Ciechanowskiej, położone było badane wykopaliskowo płaskie cmentarzysko w Bazarze Nowym, pow. Maków Mazowiecki (J. Marciniak 1960, s. 99–107).

Listę wczesnośredniowiecznych cmentarzysk szkieletowych w południowej części Wysoczyzny Ciechanowskiej uzupełniają nekropole przykościelne (ryc. 7). Jedną z nich (pozostałość przykościelnego cmentarza założonego w 1 poł. XIII w.) odkryto w Pułtusku, w pobliżu grodziska (Wzgórze Zamkowe) i dawnego kościoła parafialnego św. Marii Magdaleny (W. Pela 1992, s. 351, ryc. 3a). Niewątpliwie cmentarze szkieletowe mieściły się również przy kościołach parafialnych o metryce XI–XII‑wiecznej: w Nasielsku i Serocku (K. Pacuski 1975, s. 60–61). Miejsca grzebania zmarłych znajdowały się zapewne także przy powstałych do połowy XIII w. kościołach w Winnicy, Zegrzu i Dzierżeninie (o kościołach tych patrz poniżej).

Żadnego wczesnośredniowiecznego cmentarzyska nie odnaleziono, jak dotąd, w Nasielsku. Gród w tej miejscowości wzniesiono tuż po połowie IX w.; przebudowywany funkcjonował w tym samym miejscu najprawdopodobniej do 2 poł. XIII w., jednak osadnictwo przygrodowe w jego pobliżu ma znacznie starszą, co najmniej VII‑wieczną metrykę (M. Błoński, P. Szwarczewski 2008, s. 298–300, 305). Również wystąpienie tego ośrodka w tzw. falsyfikacie mogileńskim (Codex..., nr 22), datowanym na 3 ćw. XI w. (por. J. Płocha 1969, s. 95), pozwala domyślać się bardzo wczesnej metryki tamtejszego kościoła. Jak już wspomniano, najbliższe cmentarzysko, z grobami w obudowach kamiennych, znajdowało się prawdopodobnie w Malczynie, oddalonym od Nasielska około 7 km. Za istnieniem miejsca grzebania zmarłych w tej miejscowości, oprócz autorytetu Leona Rutkowskiego, który wymienił je wśrod „cmentarzysk rzędowych”, przemawiają również relacje mieszkańców Malczyna. Kilkoro z nich, niezależnie od siebie, wskazywało punkt, gdzie miały być „jakieś groby”. Jego oględziny (obecnie to miejsce objęte zabudową wsi) nie doprowadziły do odnalezienia śladu pochowków. Cmentarzysko znajdowało się również przy głównej drodze w Chmielewie, około 5 km na północ od grodu w Nasielsku. Niestety, informacja o kościach ludzkich wydobywanych w piaśnicy dotarła do archeologów zbyt późno. Po przybyciu na miejsce udało się odnaleźć szczątki kostne jednego osobnika, a w ich pobliżu 3 fragmenty naczyń, z których jedno datowane jest na XV–XVI w. Miejscowa tradycja mówi o znajdującym się tu cmentarzu cholerycznym. Stopień fosylizacji kości wskazuje, że pochowek mógł być starszy niż nowożytny7.

W ciągu ostatniego ponad poł wieku na omawianym terenie poznaliśmy oprócz grobu w Gnatach‑Lewiskach przykościelne cmentarzysko w Pułtusku, płaską pozakościelną nekropolę w Kleszewie oraz dowiedzieliśmy się o prawdopodobnie istniejącym cmentarzysku w Kacicach. Lechosław Rauhut w swojej monografii poświęconej mazowieckim i podlaskim cmentarzyskom z grobami w obudowach kamiennych włączył północno‑zachodnią część omawianego terenu do skupiska „płocko‑płońskiego”, uwzględniając w ten sposób niepewne przekazy o cmentarzyskach w Malczynie, Łopacinie i Gutkowie (L. Rauhut 1971, s. 452, mapa 1). Ponieważ nie wiadomo, jaki typ grobów znajdował się w Gnatach‑Lewiskach, Kęsach‑Wypychach, Kacicach, Gutkowie, Łopacinie i Gotardach8, można jedynie ogólne stwierdzić, że rejon ten jest miejscem styku występowania cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych oraz nekropoli bez tego typu konstrukcji. Jednak nawet gdyby na wymienionych stanowiskach znajdowały się groby w obudowach kamiennych i tak byłaby to strefa rozrzedzonego występowania tego typu pochowków w porównaniu z terenami Wysoczyzny Płońskiej i nad górnym Orzycem (por. T. Kordala 2006, ryc. 1).

Wczesnośredniowieczny grób odkryty w Gnatach‑Lewiskach zlokalizowany był w odległości około 10 km od grodu w Nasielsku i około 13 km od Wzgórza Zamkowego w Pułtusku. Argumenty historyka przemawiające za przynależnością terenu Gnatów‑Lewisek do biskupiej kasztelani w Pułtusku przedstawione zostaną w dalszej części tekstu. Poparciem tej tezy jest wyraźnie rysująca się topograficzna granica miedzy terytorium Nasielska i Pułtuska. Przebiega ona na wododziale Wkry i Narwi: obszar zlewni pierwszej rzeki należał do grodu nasielskiego, drugiej do Pułtuska. Ogólnie, zachodni zasięg biskupiej kasztelanii w Pułtusku wyznaczają osady znane z inwentarza dóbr biskupstwa płockiego: Skorznice i Winnica (Codex..., nr 301).

Dotąd nierozstrzygnięta pozostaje kwestia zaplecza osadniczego związanego bezpośrednio z cmentarzyskiem w Gnatach‑Lewiskach. Do wyjaśnienia tego zagadnienia potrzebne będzie ponowne przeprowadzenie badań powierzchniowych na obszarze AZP 48–65, do czego skłania wynik dotychczasowych prospekcji terenowych w ramach tych badań — na całym obszarze odkryto zaledwie 5 stanowisk, w tym tylko jeden ślad osadnictwa z okresu wczesnego średniowiecza, tj. w oddalonym od Gnatów‑Lewisek o około 2 km Rębkowie. Nie natrafiono przy tym na żaden ślad osadnictwa w pobliżu cmentarzyska w Gnatach‑Lewiskach.

Informacje uzyskane w wyniku badań archeologicznych może uzupełnić historyk Mazowsza średniowiecznego. Otóż kościoła w Winnicy nie było jeszcze w inwentarzu najstarszych dóbr biskupstwa płockiego, datowanym (w starszej redakcji) na przełom XII i XIII w., wyraźnie przed okresem zniszczeń osadniczych w XIII w.9 Parafia w Winnicy istniała jednak dowodnie w 1377 r. i była znacznie większa niż później, bowiem z ówczesnych parafii pułtuskiej i winnickiej została wyłączona nowa parafia Żeromino‑Gzy10 (Nowy Kodeks III..., nr 188). Parafia ta objęła osady, które można określić jako drobnorycerskie osadnictwo na północ od Winnicy oraz na zachód i połnocny zachód od Pułtuska, jeszcze w granicach ziemi zakroczymskiej, tj. kontynuacji kasztelanii zakroczymskiej w kształcie terytorialnym uformowanym w XIII i 1 poł. XIV w.11. W tym stanie rzeczy, w parafii winnickiej znalazło się osadnictwo na pograniczu dóbr biskupich z ośrodkiem w Pułtusku oraz dóbr rycerskich wokół książęcego grodu w Nasielsku. Podobnie parafia w Dzierżeninie nad Narwią, w dobrach biskupstwa płockiego, objęła osadnictwo na północ od parafii związanej z grodem książęcym w Serocku i na południe od parafii pułtuskiej. Kościoł w Dzierżeninie także nie został odnotowany w inwentarzu, jednak istniał już w 1250 r. (ZDLmP…, nr 13)12. Wydaje się zatem, że kościoły te mogły być fundowane przez biskupów płockich w 1 ćw. XIII w., być może jeszcze przed 1217 r., a więc przed początkiem krótkotrwałej wojny domowej na Mazowszu w obronie zasłużonego wojewody Krystyna, która przyniosła znaczne osłabienie północnego Mazowsza13. Można przypuszczać, że w tym samym czasie miała miejsce fundacja kościoła w książęcym Zegrzu, którego pleban jest znany w 1237 r., a parafia ta została bez wątpliwości wyłączona z parafii w Serocku14.

Kościoł w Winnicy otrzymał wezwanie św. Trójcy; jest ono znane już w 1449 r.15 (AKH…). Można sądzić, że Winnica stała się lokalnym ośrodkiem zarządu włości biskupiej i powstał tu dwór wiejski, w którym zatrzymywał się biskup z otoczeniem w podroży ze stołecznego Płocka do Pułtuska, najważniejszego z grodów biskupstwa. Winnica leżała na starym gościńcu z Nasielska do Pułtuska, idącym w późnym średniowieczu z węzła drożnego w Nasielsku wzdłuż górnego biegu rzeczki Nasielnej, przez Pniewo, Krzyszczki (obecnie Krzyczki), Poniaty (początkowo Poniatowice) i Skorosze do Winnicy, a dalej przez Płocąchowo (Płocochowo) do Pułtuska16. Z badań osadniczych wynika też, że biskup płocki już od XII–XIII w. dysponował własnym gościńcem wychodzącym z Płocka na wschód, idącym przez klasztorny Bodzanów, biskupi Mąkolin (obok kościoła w Łętowie, patronatu benedyktynów płockich), a dalej przez Juniec (dziś Joniec) nad Wkrą, gdzie powstał kościół z fundacji biskupiej17. Mąkolin i Juniec były ośrodkami dóbr biskupich, zapewniały krótkotrwały pobyt biskupa z otoczeniem we własnym dworze; pobyty tamże są poświadczone. Odległości pomiędzy Płockiem a Mąkolinem, a także między Mąkolinem i Juńcem oraz Juńcem i Winnicą wynosiły dzień drogi, co zapewniało biskupowi nocleg we własnej rezydencji. Z Juńca można było zmierzać do Pułtuska albo poprzez Nasielsk i Winnicę, albo gościńcem zwanym dowodnie junieckim przez Świeszewo i Brolino18, tj. rejon Klukowa (wieś parafialna XIII–XIV w.), oraz przez Jabłeczniki, Kowalewice do Winnicy, omijając Nasielsk od połnocy. Tą drogą prawdopodobnie poruszali się też kurierzy z pilnymi informacjami oraz wspołpracownicy duchowni i świeccy biskupa i urzędnicy administracji dóbr biskupich. Gościniec ten został wytyczony dla potrzeb biskupstwa przez władzę książęcą być może już w XII w., kiedy kolejni biskupi płoccy byli czołowymi wspołpracownikami książąt mazowieckich.

Winnica w późnym średniowieczu to nie tylko własność kościelna. Jest tu też własność rycerska, znana jako Winnica‑Łoś i Winnica‑Zbrożki, położona między wsią parafialną a sąsiednimi biskupimi Skarżycami wzdłuż gościńca do Pułtuska (AHP, Mazowsze …; SHGM…). Nasuwa się pytanie o powiązanie tej własności rycerskiej, w obrębie dóbr biskupich, z obroną grodu biskupiego w Pułtusku w dobie sprzed przemian późnego średniowiecza.

Reasumując, wydaje się, że rola Winnicy jako lokalnego ośrodka dobr biskupstwa płockiego w XII–XIV w. powinna być znacząca. W XV w. została ona przekazana w posiadanie archidiakonom pułtuskim, którzy doprowadzili do fundacji kościoła murowanego i prepozytury z gronem mansjonarzy.

Przejdźmy teraz do mieszkańców osady Gnaty‑Lewiszki, dziś zwanej Gnaty‑Lewiski, w sąsiedztwie Winnicy. Osada Gnaty, zwana początkowo Częstowojewice, występuje w źródłach z 1 poł. XV w. Mianowicie w 1425 r. Grzymka (tj. Grzymisława), córka Racibora, bez wątpienia dziedzicząca po zmarłym ojcu, zeznała przed księciem Januszem I, że Falisław z synami Wojciechem i Gnatem spłacił jej 46 kop groszy za dział w dobrach Gnaty, inaczej Częstowojewice (PP…, nr 207). Zatem w tej osadzie było już kilku posiadaczy. Należeli oni do rodu rycerskiego Ładów, znanego na Mazowszu, w tym w ziemiach zakroczymskiej i warszawskiej19. Było to więc rycerstwo miejscowe Mazowsza od wielu pokoleń, które mogło w tychże Częstowojewicach‑Gnatach przebywać dłużej, dziedzicząc działy osady.

W XVI w. Gnaty składały się z wielu przysiołków o własnych nazwach: ‑Lewiszki, ‑Częstki, ‑Szczepankowo, ‑Szczerbaki, ‑Wawrzyki, ‑Zarazy. Były to przysiołki szlachty zagrodowej, nie mającej kmieci, uprawiającej ziemię własnymi rękoma. W 1576 r. płacili oni podatek od 14,5 włok szlachty zagrodowej (ŹDz…, s. 316). Wiemy jeszcze, że w 1569 r. Gnaty omnes (wszystkie) płaciły od 18 włok uprawnych (Kartoteka atlasowa…); ten areał był zatem podstawą wyżywienia i utrzymania owej grupy rodzin. Gnatowscy herbu Łada mieszkali na tym terenie i później, kontynuując stare tradycje drobnej szlachty, wcześniej drobnego rycerstwa.

Powróćmy do transakcji z 1425 r. Wiemy, że włoka uprawna na Mazowszu w XV w. miała wartość 10 kop groszy praskich, tj. 15 kop groszy w półgroszach krakowskich, monecie obiegowej Korony i Mazowsza20. W takim razie dział Grzymki miał 3 włoki uprawne, może z siedliskiem i przyległościami leśnymi. Nie wiemy, czy Grzymka była jedyną spadkobierczynią swego ojca, ale jest to prawdopodobne. Tenże Racibor żyjący w 2 poł. XIV w. miał zatem przynajmniej 3 włoki uprawne, prawdopodobnie z poddanymi kmieciami osiadłymi na włóce uprawnej albo z poddanymi innego rodzaju, jak zagrodnicy. Należał bez wątpliwości do drobnego rycerstwa, charakterystycznego dla Mazowsza późnośredniowiecznego, ale słabo znanego ze źródeł wcześniejszych.

Dodatkowe informacje o tej grupie rodzinnej przynosi niedatowany przywilej księcia Janusza I, przedstawiony w 1532 r. przez właścicieli działów z Gnatów‑Cząstek (ZakrZR… 14, s. 632; SHGM…). Mianowicie książę dał trzem posiadaczom Częstowojewic przywilej prawa chełmińskiego na ich wieś z czynszem książęcym po 8 groszy praskich, tj. 12 groszy w półgroszach krakowskich z włoki kmiecej rocznie. Mieli zatem tu działy z poddanymi, acz nielicznymi, jak wskazuje wielkość działu owej Grzymki córki Racibora. Odbiorcami dokumentu byli R[...], Falisław i Andrzej. Idzie tu o poprzednie pokolenie posiadaczy osady, czyli wspomnianego Racibora ojca Grzymki, Falisława żyjącego jeszcze w 1425 r. oraz nieznanego bliżej Andrzeja. Dzięki charakterystycznym składnikom tytulatury książęcej, określającej Janusza I jako księcia czerskiego, warszawskiego, wyszogrodzkiego, zakroczymskiego i ciechanowskiego, można datować ten przywilej na lata 1381–1395, kiedy ta pełna tytulatura była używana. Dokument ten oświetla zatem stan posiadania na obszarze Częstowojewic (późniejszych Gnatów) w 4 ćw. XIV w. Idzie tu o rycerstwo drobne, mające po parę albo kilka włok ziemi uprawnej wraz z poddanymi, analogiczne do znanej nam później szlachty cząstkowej. Jeśli przyjąć, że areał uprawny w 4 ćw. XIV w. w tej osadzie nie przekraczał wielkości areału w 1569 r., to nie było tu więcej niż 18 włok uprawnych. Można sądzić, że ten areał był jednak mniejszy, a więcej było tu ziemi jeszcze nie wykarczowanej. Dział o trzech włokach uprawnych mógł być tedy działem typowym tak w czasach księcia Janusza I, jak i wcześniej, w czasach istnienia cmentarzyska drobnorycerskiego przed powstaniem parafii Winnica.

Czy można określić powiązania owego rycerstwa z najbliższymi grodami książęcymi bądź biskupimi? W grę wchodzą powiązania albo z książęcym grodem nasielskim, albo z grodem pułtuskim. W tym zakresie może jednak pomoc przynależność heraldyczna, utrwalona już w 1 poł. XIV w., a wskazująca na powiązania starszej daty. Do drobnorycerskiego osadnictwa rodu Ładów w ziemi zakroczymskiej, poza Gnatami, trzeba zaliczyć osady Łady‑Krajęczyno i Kęsy w parafii Gzy (MZH…, według indeksu), gdzie również było wczesnośredniowieczne cmentarzysko. Właśnie w tym rejonie leży Solnikowo (dziś Sulnikowo), własność wojskiego pułtuskiego Boguszy darowana biskupstwu płockiemu, na co został wystawiony dokument książęcy w 1257 r. (Nowy Kodeks II…, nr 30). Osada ta w XVI w. miała 8 włok kmiecych i karczmę (ŹDz…, s. 316); według danych z XIX w. miała 380 morg, tj. blisko 13 włok obszaru (Słownik Geograficzny…)21. Można sądzić, że w rejonie Solnikowa mieszkało drobne rycerstwo przydzielone do obrony grodu pułtuskiego pod dowództwem wojskiego jako szefa obrony terytorialnej dawnej kasztelanii pułtuskiej. Zatem i rycerzy z Częstowojewic‑Gnatów można łączyć z owym rycerstwem podległym biskupowi płockiemu.

Z przedstawionych powyżej źródeł pisanych wynika, że nazwa wsi Gnaty jest nazwą rodową od nazwy osobowej Gnat (być może od wspomnianego Gnata, syna Falisława), ktora zastąpiła wcześniejszą miejscową nazwę patronimiczną Częstowojewice urobioną od protoplasty rodu Częstowoja (por. W. Taszycki 1951, s. 23, 29). W tym miejscu trzeba przypomnieć o wsi Gnaty w gminie Gozdowo, pow. Sierpc (w literaturze występuje też jako Rycharcice-Gnaty), z której znane jest wczesnośredniowieczne cmentarzysko z grobami w obudowach kamiennych (T. Kordala 2006, s. 44, tam wcześniejsza literatura). Pochodzenie nazwy wsi Gnaty koło Winnicy wskazuje, że mamy w tym wypadku do czynienia z przypadkową zbieżnością występowania wczesnośredniowiecznych cmentarzysk szkieletowych w dwóch osadach o tej samej nazwie22.

W świetle zaprezentowanego tu znaleziska grobu z Gnatów‑Lewisek ukazuje się interesujące zagadnienie ciągłości osadnictwa drobnorycerskiego od wczesnego średniowiecza po czasy nowożytne. Około stupięćdziesięcioletniego okresu w dziejach osadnictwa w pobliżu Gnatów‑Lewisek (od końca używania cmentarza pozakościelnego w początkach XIII w. do 4 ćw. XIV w.) nie oświetla żadne źródło archeologiczne ani pisane, nie można zatem stwierdzić, czy na pewno Częstowojewice‑Gnaty zamieszkane były przez przodków rodu pieczętującego się herbem Łada, już w czasie, gdy grzebano zmarłych na miejscowym cmentarzu. Domysł ten wydaje się jednak bardzo prawdopodobny. Mazowsze charakteryzując się fenomenem występowania cmentarzysk z bogato wyposażonymi grobami w obudowach kamiennych, było także prowincją zamieszkaną przez liczne drobne rycerstwo, a następnie szlachtę — zwłaszcza biedniejszą część tego stanu, szlachtę zagrodową. Zjawisko występowania znacznej liczby warstwy rycerstwa mazowieckiego, a zarazem cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych łączono z warstwą wojów w tzw. państwie Miecława, funkcjonującym krótko (do 1047 r.) na Mazowszu po upadku tzw. pierwszej monarchii piastowskiej (A. Gieysztor 2006, s. 136–137)23. Specyficzny na ziemiach Polski wczesnośredniowiecznej sposób grzebania zmarłych w bogato wyposażonych grobach z konstrukcjami kamiennymi zinterpretowano jako ślad wojów warego‑ruskich wysłanych z Rusi na pomoc księciu Kazimierzowi w celu rozprawy z rebelią Miecława, a następnie osiedlonych na północnym Mazowszu (T. Kiersnowska 1992, s. 69–72)24. Zgadzając się z tym wyjaśnieniem genezy mazowieckich cmentarzysk z grobami w obudowach należy pamiętać, że ludność stosująca ten charakterystyczny sposób pochowka stanowiła jedynie część mieszkańców Mazowsza. Najpoźniej od 2 poł. XI w. wspołwystępowały tu pozakościelne cmentarzyska z obudowami kamiennymi i cmentarzyska płaskie, a od XII w. również przykościelne (por. M. Miśkiewiczowa 1998). Ponadto nie można wykluczyć, że w niektórych enklawach osadniczych jeszcze długo po formalnym przyjęciu chrześcijaństwa praktykowano ciałopalny obrządek pogrzebowy. Przyjmując, że w grobach z konstrukcjami kamiennymi, chowano ludność stanowiącą zaczyn (a raczej część) wczesnego rycerstwa mazowieckiego, bez względu na jej pochodzenie trzeba także pamiętać, że ten „trzon obrastał liczebnie z woli książęcej w dobie zagrożenia bałtyjskiego z XIII i XIV w, oraz w czasach intensywnej kolonizacji późnośredniowiecznej” (A. Gieysztor 2006, s. 139–140).

Nie wchodząc głębiej w genezę wczesnośredniowiecznych mazowieckich cmentarzysk szkieletowych, można wyrazić przekonanie, że archeologia, historia i antropologia wciąż mają tu jeszcze wdzięczny obszar do badań. Wiele nowego do dociekań nad pochodzeniem i ciągłością populacji (zwłaszcza najlepiej poświadczonej źródłowo szlachty) zamieszkującej ten rejon Polski wnieść mogą badania genetyczne.

Słowa kluczowe: wczesne średniowiecze, Mazowsze, Wysoczyzna Ciechanowska, grób szkieletowy, cmentarzyska szkieletowe, osadnictwo rycerskie

 

 Adresy Autorów:

Mgr Mariusz Błoński
Zakład Archeologii Mazowsza i Podlasia
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
al. Solidarności 105
00-140 Warszawa

Dr Kazimierz Pacuski
Słowni Geograficzno-Historyczny Mazowsza w Średniowieczu
Zakład Atlasu Historycznego
Instytut Historii PAN
ul. Rynek Starego Miasta 29/31
00-272 Warszawa

Mgr Jakub Wrzosek
Dział Archeologii
Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków
ul. Szeroki Dunaj 5
00-272 Warszawa